CÂU LẠC BỘ NHÀ BÁO TỰ DO

Tôn trọng và bảo vệ sự thật

NHÂN CHUYỆN HOÀNG KHƯƠNG, VÀ VỀ PHÓNG VIÊN ĐIỀU TRA

Blog Nguyễn Thế ThịnhCách đây ít lâu, khi dạy chuyên đề điều tra cho sinh viên báo chí năm thứ 3 ĐHKH Huế, tôi đã lấy bài “Cảnh sát giao thông giải cứu xe đua trái phép” của PV Hoàng Khương đăng trên Tuổi Trẻ để cho sinh viên làm bài tập nhóm. Câu hỏi gợi ý là phân tích cách điều tra của PV và cho biết phương pháp đó có phù hợp với luật pháp và đạo đức nghề nghiệp hay không? Lúc đó hầu như chưa có chuyện gì liên quan đến bài báo như bây giờ. Và, kết quả trong 5 nhóm thì chỉ có 1 nhóm đưa ra ý kiến PV đã vi phạm pháp luật, 1 nhóm cho rằng chỉ vi phạm đạo đức nghề nghiệp, 3 nhóm khác thì thiên về khen. Lúc đó các nhóm đã tranh luận rất hăng.

Mục đích của tôi đưa ra bài tập này không phải để đánh giá (hay phán xét) bài báo, (vì bản thân tôi, thực tình mà nói, chưa từng được đào tạo về lĩnh vực điều tra một cách bài bản trước khi làm báo, việc giảng dạy có tính tương tác này cũng là cách bổ sung thêm kiến thức của mình và phát huy ý tưởng của sinh viên), mà chỉ để nói một điều, làm PV điều tra trong bối cảnh các quy định, quy tắc báo chí chưa hoàn thiện như nước ta hiện nay thì có cả một tỉ nguy cơ đang chờ phía trước. Nếu ai đó không muốn thì thôi, ai đó muốn thì lúc nào phóng viên điều tra cũng có thể…vào tù được hết!

Nói thế không phải để làm nhụt ý chí là niềm đam mê của các nhà báo tương lai, mà để các em có ý thức, đặng cẩn trọng hơn mà thôi.

Lúc đó, tôi đã chỉ ra mấy nguy cơ có thể làm tác giả này khốn đốn nếu người ta cần làm việc đó. (Chuyện này sẽ nói sau).

*

Thực sự thì ở nước ta, tài liệu giảng dạy về báo chí điều tra rất ít, có vài giáo trình nhưng dựa theo những quyển sách do nhà xuất bản thông tấn dịch từ các nước Liên Xô (cũ) và Đông Âu vốn gần như đã lỗi thời. Nước ta lại chưa có các bộ quy tắc hành nghề (của phóng viên, biên tập viên, chủ bút…), hiện chỉ có luật và quy ước đạo đức nghề nghiệp nhưng xem ra rất chung chung và có thể hiểu theo nhiều cách.

Vì để phục vụ cho công việc giảng dạy, tôi có đọc tài liệu một số tài liệu báo chí của “bọn tư bản giãy mãi không chết”, của Hiệp hội các chủ bút, Hội các tờ báo có số ra hàng ngày và của Ủy ban các quy tắc hành nghề của Scotlen…trong đó có “quyển sách cầm tay của Bộ quy tắc” được cập nhật và tái bản năm 2011, mới toanh (ở VN mới có bản dịch, chưa có bản in). Quyển sách nói đến nhiều vấn đề lâu nay tôi lúng túng và những vấn đề này thể hiện khá rõ trong bài “Cảnh sát giao thông giải cứu xe đua trái phép” của PV Tuổi Trẻ Hoàng Khương. Điều này ngày càng thấy rõ hơn qua ý kiến phân tích của nhiều người từ sau khi Hoàng Khương bị khởi tố, bắt tạm giam đến nay.

*

Bộ quy tắc nói đến ở trên nêu lên một vấn đề cốt lõi, phóng viên điều tra phải đặt lợi ích của công chúng lên hàng đầu và luôn luôn chứng minh chỉ có một mục tiêu vì lợi ích công chúng, ngoài ra không vì bất kỳ một động cơ nào khác. Tuy vậy, cho dù khi lợi ích công chúng được chứng minh vẫn có rất nhiều điều ràng buộc khác.

Bộ quy tắc này quy định: “Báo chí không được lén lút thu thập thông tin hoặc đăng tải các tài liệu có được bằng máy quay trộm hoặc thiết bị nghe lén…Việc dùng mánh khóe lừa gạt, bằng hình thức dùng thám tử tư hoặc người trung gian, có thể biện minh là vì lợi ích công chúng và chỉ khi tài liệu không thể thu thập được bằng các phương thức thông thường khác”. Phân tích về điều này, Bộ quy tắc nói thêm: “Luôn có một ranh giới mong manh, tại đó nghề báo điều tra chân chính dừng lại vì việc thông tin mang tính chất xâm phạm bắt đầu. Lợi ích của công chúng có vai trò quan trọng trong việc xét đoán liệu mục đích có biện minh cho phương thức và quyết định xem việc lén lút có phải là chỉ bí mật hay không?”

Quyển cẩm nang này đưa ra một ví dụ: Một tờ báo đã đưa một nhà văn tới một trường tiểu học ở London trong vòng một tuần để dóng giả thầy giáo tương lai và kể các trải nghiệm của anh ta, trong đó có cả những thiếu sót của hệ thống giáo dục. Biện minh vì lợi ích công chúng của tờ báo này không được chấp nhận bởi ngôi trường được lựa chọn ngẫu nhiên. Hành động này được coi là tìm kiếm thông tin một cách mờ ám.

Một ví dụ khác: Bài viết phơi bày của một tờ báo về “sự đam mê tình dục gây sốc của một nhóm người mới” cũng mắc sai lầm khi dùng máy quay trộm để ghi hình người tổ chức những hoạt động trong đó người tham gia dự vào một hoạt động tình dục liên ứng. Ủy ban Khiếu nại phân xử rằng, việc sử dụng những thước phim quay lén mang tính xâm phạm nghiêm trọng trong khi không đáp ứng được lợi ích cao của công chúng là một sai lầm tệ hại…

Trong mục “Lâm vào tình thế nan giải”, quyển sách này viết: Thông tin điều tra vì lợi ích công chúng là truyền thống nổi bật nhất của báo chí nước Anh. Tuy nhiên, việc tiết lộ thông tin mà công chúng muốn biết nhưng những người khác lại muốn giữ bí mật thật không phải dễ. Đôi khi nhà báo phải dùng đến biện pháp mang tính xâm phạm. Bộ quy tắc nhấn mạnh sự cần thiết của những ngoại lệ thích đáng vì lợi ích công chúng đối với các hoạt động như thế. Các nhà báo làm việc trong lĩnh vực này nhất thiết phải nhận thức đầy đủ nghĩa vụ bắt buộc về mặt pháp lý và đạo đức của mình. Hai hướng phát triển hoàn toàn tách biệt càng làm tăng các mối nguy hiểm.

Ở nước ngoài, người ta nói, phóng viên điều tra phải đặt lợi ích của công chúng lên hàng đầu và luôn luôn chứng minh chỉ có một mục tiêu vì lợi ích công chúng, ngoài ra không vì bất kỳ một động cơ nào khác. Nhưng như thế nào là lợi ích công chúng, ngay với họ cũng là một vấn đề đáng bàn huống gì ta, có bàn suốt ngày cũng không xong.

Ví dụ như việc Hoàng Khương viết bài chứng minh có một viên cảnh sát nhận hối lộ trong một trường hợp cụ thể là giải cứu một chiếc xe đua trái phép, đọc xong nhiều người thấy đã đời, nhưng có người lập luận, trong bối cảnh ai ai cũng biết có nhiều cảnh sát nhận hối lộ, thì điều mà  Hoàng Khương nêu ra chẳng có đóng góp gì thêm cho lợi ích công chúng. Vậy thì thật là ban giải! Đến đây, có thể nói một điều: Làm phóng viên điều tra thì cả tỉ nguy cơ phía trước!

*

Trở lại bài tập nhóm ở lớp tôi dạy, các em có thể đặt vấn đề, vậy thì khi PV Hoàng Khương phát hiện và đề xuất vấn đề viết bài về “cảnh sát nhận tiền để giải cứu xe” thì phải làm thế nào? Trên trang facebook của mình, tôi có viết một đoạn ngắn, rằng, lúc ấy nhất định phải lập một kế hoạch điều tra thật chi tiết, điều quan trọng nhất là phải chứng minh được rằng, tôi thực hiện vấn đề này hoàn toàn vì lợi ích cộng đồng, không dính dáng gì đến quan hệ cá nhân. Từ kế hoạch này, Tòa soạn cân nhắc về các khía cạnh pháp lý và đạo đức để quyết định có thực hiện hay không. Nếu thực hiện thì nhất định phải để một nhóm PV thực hiện. Trên trang này, anh Việt Hưng phản hồi lại, cho rằng, nếu như thế thì dễ mắc tội “hối lộ có tổ chức”, tôi nghĩ có thể tránh được nếu Ban biên tập xác định đây là vấn đề lớn phải làm và họ bí mật báo lên một cơ quan khác đáng tin cậy (như Viện Kiểm sát chẳng hạn). Lúc đó vấn đề rủi ro sẽ được giảm thiểu.

Tuy nhiên, cách làm này không phù hợp đối với những tình huống khẩn cấp. Vậy thì gặp tình huống khẩn cấp thì sao? Theo tôi, trong những lúc như thế cần phải làm việc nhóm, tốt nhất là một nhóm gồm vài phóng viên (của nhiều tờ báo khác nhau càng tốt). Nếu sợ lộ thông tin, không thể độc quyền được thì nên bàn bạc với các đồng nghiệp khác hỗ trợ cho mình độc quyền thông tin này và các đồng nghiệp sẽ được hỗ trợ lại lúc khác.

Bản thân tôi chưa nghĩ được cách nào tốt hơn.

Tôi nhớ từ rất lâu rồi, tôi đọc được câu chuyện một nữ phóng viên của Liên Xô (cũ), để viết được một bài điều tra về tệ quan liêu, cô ấy đã dự tuyển làm thư ký cho một quan chức và vào làm việc. Một hoặc vài lần gì đó, trong tập giấy tờ mang lên để ký, cô ta lồng vào một tờ giấy đánh máy ghi: Tôi là Mikhailop, chức vụ (…) là người quan liêu nhất thành phố này. Ngày tháng năm, ký tên…và ông quan chức đó điềm nhiên ký vào. Nữ phóng viên có được một bài điều tra được đánh giá là xuất sắc và được đưa vào giáo trình điều tra như một kinh điển.

Nhưng bây giờ nghĩ lại và đặt câu hỏi: Vậy thì cô ta có phạm tội “lén lút” thu thập thông tin không? Và cô ta vạch mặt một ông quan liêu trong lúc tệ quan liêu của quan chức ai ai cũng biết thì sẽ giúp gì thêm cho công chúng? Câu hỏi thật khó trả lời mỗi khi tất cả đều có vẻ đều thiếu rành mạch. Tôi nghĩ, cô ta thoát tội là do đã có một kế hoạch trực tiếp điều tra được ban biên tập đồng ý, đó là nghỉ việc để làm thư ký.

Anh Ngọc Thịnh “còm” vào trang facebook có ý kiến của tôi về vụ Hoàng Khương, đại để rằng, hãy tự bảo vệ mình là chính, đừng bao giờ quên điều đó, biết thế, nhưng bảo vệ bằng cách nào hay là thôi, đừng làm phóng viên điều tra?

Nếu thế thì còn gì là…báo chí?

Nếu không có một chỉ thị, quy định hay quy tắc nào đó cụ thể cho việc này thì làm phóng viên điều tra khó thay!

Trở lại vấn đề của Hoàng Khương trong vụ việc cụ thể này, anh ta có báo cáo với ban mình về đề tài nhưng không báo cáo kế hoạch cụ thể dẫn đến hành động độc lập và mắc lỗi nghề nghiệp (sau đó là bị khởi tố). Nhưng tôi cũng được biết anh ta đã có không dưới 50 bài điều tra dạng này mà tòa soạn không “ngửi” được “mùi” có lỗi tác nghiệp thì có vẻ như tòa soạn đã quá chủ quan hoặc quá tự tin hoặc đã đặt phóng viên cao hơn mình. Vậy thì, như đồng nghiệp Ngọc Thịnh nói, hãy tự bảo vệ chính mình. Tòa soạn cũng thế, nên giúp phóng viên bảo vệ mình khi “ngửi thấy mùi mắc lỗi có thể xẩy ra”.

Lạm bàn đôi điều, mong được đồng nghiệp và bạn đọc chỉ giáo.

Filed under: Chính Trị-Xã Hội,

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

Twitter

Hoàng Sa Việt Nam: Nỗi đau mất mát

[a film by André Menras Hồ Cương Quyết] Đây là một phim tài liệu về cuộc đời hàng ngày của anh chị em ngư dân miền Trung (Bình Châu và Lý Sơn).

%d bloggers like this: